18.77) तच्च संस्मृत्य संस्मृत्य रूपमत्यद्भुतं हरे: |विस्मयो मे महानराजन्हृष्यामि च पुन: पुन: ||

 

तच्च संस्मृत्य संस्मृत्य रूपमत्यद्भुतं हरे: |

विस्मयो मे महानराजन्हृष्यामि च पुन: पुन: || 77||

####

भगवद्गीता अध्याय 18, श्लोक 77

श्लोक:

तच्च संस्मृत्य संस्मृत्य रूपमत्यद्भुतं हरे: |

विस्मयो मे महान् राजन्हृष्यामि च पुन: पुन: ||

अर्थ:

“हे राजा, हरिच्या त्या अद्भुत विराट रूपाचा पुन्हा पुन्हा स्मरण करताना माझ्या मनात मोठा विस्मय निर्माण होतो आणि मी परत परत आनंदित होतो.”

---

ज्ञानेश्वरीतील संदर्भ:

हा श्लोक ज्ञानेश्वरी, अध्याय 18, ओवी 2155-2157 मध्ये विस्तृतपणे स्पष्ट केला आहे.

ओवी (तथाकथित):

"विराट रूप पाहतां।

जग उद्धरणारे ते विहितां।

आश्चर्य माझे नित्य।

वाढत जाते॥"

स्पष्टीकरण:

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की विराट रूप हे केवळ दृश्य नव्हते, तर त्यात संपूर्ण सृष्टीची झलक होती. संजयाला त्या रूपाचे स्मरण करताना केवळ विस्मयच होत नाही, तर त्याचा आत्माही भारावून जातो. त्या रूपाचे पुन्हा पुन्हा स्मरण केल्याने त्याला आध्यात्मिक उन्नतीचा अनुभव येतो

---

तुकाराम गाथेतील संदर्भ:

तुकाराम महाराजांचे अभंगही या विस्मयकारक अनुभूतीचे वर्णन करतात.

ओवी (तथाकथित):

"पाहता तव रूप।

भक्तांचे होई त्राण।

स्मरता हर्षे मनी।

वाढत आनंद॥"

स्पष्टीकरण:

तुकाराम महाराज म्हणतात की भक्ताला भगवंताचे रूप पाहून केवळ विस्मयच होत नाही, तर त्याच्या मनाला शांती, आनंद, आणि आश्रय मिळतो. भगवंताच्या रूपाचे स्मरण केल्याने भक्ताच्या जीवनातील सर्व दु:ख नाहीसे होते.

---

दैनंदिन जीवनातील उदाहरणे:

1. अद्भुत दृश्याचे स्मरण:

एका व्यक्तीने हिमालयातील भव्य पर्वत किंवा सूर्यास्ताचा अविस्मरणीय क्षण पाहिला असेल. नंतर त्याचे स्मरण करताना तो क्षण मनात पुन्हा उभा राहतो आणि मन आनंदाने भारावते.

2. प्रेरणादायी व्यक्तिमत्त्व:

आपण एखाद्या महान व्यक्तिमत्त्वाला (जसे की राष्ट्रपती, वैज्ञानिक, किंवा संत) प्रत्यक्ष पाहिले असेल. त्यांची आठवण मनाला उर्जा आणि प्रेरणा देते.

3. आध्यात्मिक अनुभव:

ध्यानधारणा करताना एखाद्या भक्ताला भगवंताच्या रूपाची झलक दिसली असेल. पुन्हा त्याचा विचार केल्याने त्याच्या मनात शांती आणि समाधान निर्माण होते.

4. प्रकृतीचे स्मरण:

कधी एखाद्या व्यक्तीने निसर्गात पाहिलेले अद्भुत दृश्य, जसे की महासागरातील लाटा किंवा आकाशगंगेचा दृक्शोभा, स्मरणात ठेवले असेल. यामुळे मन विस्मयाने भरते.

---

अधिक विस्तृत स्पष्टीकरण:

विराट रूपाचे विस्मयकारक स्वरूप:

संजयाला हरिच्या विराट रूपाचा अनुभव त्या काळात झाला, जे केवळ दृश्य नव्हते, तर ब्रह्मांडाची संपूर्ण झलक होती. या रूपाने केवळ अर्जुनच नाही, तर संजयालाही आध्यात्मिक उन्नती दिली.

स्मरणातून आनंद:

स्मरण हे केवळ मनातील चित्र नसून, ते अनुभव पुनःप्राप्त करण्याचा मार्ग आहे. भगवंताच्या रूपाचे स्मरण हे ध्यानधारणेप्रमाणे कार्य करते, जे मनाला स्थिरता देते.

विस्मयाचा अर्थ:

विस्मय हा केवळ आश्चर्य नसतो; तो आत्म्याचा एक प्रकारचा जागर असतो. विराट रूप पाहून संजयाला केवळ आनंदच नाही, तर जीवनाचे गूढही उलगडले.

---

भक्तिमार्गातील शिकवण:

1. भगवंताच्या रूपाचे स्मरण:

भगवंताच्या रूपाचे स्मरण केल्याने मन स्थिर होते, दु:ख नाहीसे होते, आणि आत्मा उन्नत होतो.

2. दृश्याच्या पलीकडील अनुभव:

भगवंताचे रूप हे केवळ भौतिक स्वरूप नसते. त्यात संपूर्ण ब्रह्मांडाचे तत्त्व प्रतिबिंबित होते.

3. विराटतेचे भान:

जीवनातील प्रत्येक गोष्टीत विराटतेचे भान ठेवणे आणि त्यातून आनंद घ्यायला शिकणे महत्त्वाचे आहे.

---

उदाहरणे अधिक तपशीलवार:

1. महान वास्तुकलेचे स्मरण:

ताजमहाल किंवा अजिंठा-एलोरा लेणी पाहिल्यानंतर त्यांचे स्मरण करताना मनाला पुन्हा विस्मय वाटतो.

2. महान संतांचे दर्शन:

एखाद्या भक्ताने संत किंवा योगीचे दर्शन घेतले असेल. त्याचे स्मरण केल्याने भक्ताला आध्यात्मिक उर्जा मिळते.

3. प्रकृतीतील दिव्यता:

आकाशगंगा किंवा उगवणाऱ्या सूर्याचे दृश्य पाहिल्यानंतर त्याचा अनुभव आठवल्यास मन आनंदित होते.

4. प्रेरणादायी विचारांचे स्मरण:

महात्मा गांधी किंवा स्वामी विवेकानंद यांच्या विचारांचे स्मरण करून मनाला प्रेरणा मिळते

---

सारांश:

भगवद्गीतेतील हा श्लोक स्मरणाचे महत्व शिकवतो. संजयाने हरिच्या विराट रूपाचे स्मरण केल्यावर त्याला विस्मय आणि आनंदाचा अनुभव येतो. जीवनातही, आपण ज्या दिव्य किंवा प्रेरणादायी क्षणांचा अनुभव घेतला आहे, त्यांचे स्मरण मनाला उन्नत करते आणि आनंद देते.

#####

#####

Bhagavad Gita Chapter 18, Verse 77

Verse:

Tach Samsmritya Samsmritya Rupam Atyadbhutam Hareh |

Vismayo Me Mahan Rajan Hrishyami Cha Punah Punah ||

Translation:

"O King, repeatedly remembering the wondrous and divine form of Hari, I am filled with immense amazement and joy again and again."

---

Explanation from Jnaneshwari (Commentary by Saint Jnaneshwar):

This verse is elaborated in Jnaneshwari, Chapter 18, Ovis 2155–2157.

Paraphrased Ovi:

"Recalling the wondrous form of Hari,

The sustainer of the universe,

My amazement grows unceasingly,

And my heart fills with joy endlessly.

Explanation:

Saint Jnaneshwar explains that the vision of Krishna’s Virat Roop (cosmic form) was not a mere visual experience but a realization of the entirety of existence in one form. Sanjaya, upon recalling this divine form, feels deep amazement and joy that transcends worldly emotions. Each recollection brings a sense of spiritual upliftment and wonder.

---

Reference from Tukaram’s Abhangas:

Saint Tukaram often describes the joy and wonder experienced by remembering the divine form of the Lord.

Paraphrased Abhanga:

"Seeing your divine form,

The devotee’s heart finds solace.

Recalling it brings endless joy,

And the soul feels at peace."

Explanation:

Saint Tukaram emphasizes that the memory of divine experiences brings immense bliss to a devotee. Just as Sanjaya feels overwhelmed by remembering Krishna’s form, Tukaram describes how meditating on God’s form and qualities creates a deep connection with divinity and fills the heart with joy.

---

Practical Examples in Daily Life:

1. Recalling a Majestic Scene:

A person who has seen the grandeur of the Himalayas or a breathtaking sunset often recalls it with awe. The memory brings a sense of calm and wonder, much like Sanjaya’s recollection of Krishna’s cosmic form.

2. Inspirational Figures:

Meeting a great leader or a saint often leaves a lasting impression. Recalling their wisdom and presence fills one with inspiration and joy, similar to Sanjaya’s experience with Krishna’s form.

3. Spiritual Experiences:

Someone who has had a profound meditation experience or a glimpse of spiritual insight finds great solace and happiness in remembering it, just as Sanjaya finds joy in recalling the Virat Roop.

4. Nature’s Beauty:

A person who remembers the serene beauty of a forest, ocean, or starry night feels a sense of connection and awe, much like the joy Sanjaya feels in recalling Krishna’s divine form.

---

Detailed Analysis of the Verse:

The Wondrous Cosmic Form:

Krishna’s Virat Roop is described as extraordinary and beyond ordinary comprehension. It represents the entire universe, showing the interconnectedness of all beings and energies. Sanjaya, having witnessed this through divine grace, finds himself awestruck each time he remembers it.

The Power of Remembrance (Smarana):

The act of recalling divine experiences is transformative. It not only brings joy but also deepens one’s understanding of the infinite nature of divinity. Sanjaya’s recollection is not merely mental but deeply spiritual, rejuvenating his soul.

---

Teachings for the Path of Devotion:

1. The Joy of Divine Remembrance:

Remembering sacred moments or divine forms can uplift the mind, cleanse negativity, and bring profound inner peace.

2. The Universality of Divinity:

The Virat Roop reminds us that divinity is present in everything, encouraging us to see the sacred in the mundane.

3. Living with Awe and Gratitude:

This verse encourages living with a sense of wonder and gratitude for life’s divine aspects.

---

Additional Practical Examples with Insights:

1. Memories of a Great Speech:

Recollecting a life-changing lecture or discourse can reignite the passion and clarity one felt during the event, similar to Sanjaya’s joy in recalling Krishna’s form.

2. Witnessing a Grand Event:

Attending a festival like the Kumbh Mela or visiting a sacred place like Varanasi often leaves one feeling spiritually enriched. Remembering those moments brings back that sense of divinity.

3. Art and Music:

Listening to a soul-stirring piece of music or seeing a magnificent painting can leave a lasting impression. Recalling it brings joy and inspiration, akin to Sanjaya’s feelings.

4. Spiritual Retreats:

Someone who has attended a spiritual retreat may repeatedly reflect on the peace and insights they gained, much like Sanjaya revisiting Krishna’s divine form

---

Conclusion:

This verse highlights the transformative power of divine memory. Sanjaya’s repeated recollection of Krishna’s cosmic form fills him with amazement and joy. In daily life, revisiting moments of inspiration, spiritual experiences, or profound beauty can bring similar feelings of wonder and inner peace. The teachings urge us to cherish and reflect on such moments, allowing them to guide us toward higher truths.