6.24) सङ्कल्पप्रभवान्कामांस्त्यक्त्वा सर्वानशेषत: |मनसैवेन्द्रियग्रामं विनियम्य समन्तत: ||

 

सङ्कल्पप्रभवान्कामांस्त्यक्त्वा सर्वानशेषत: |

मनसैवेन्द्रियग्रामं विनियम्य समन्तत: || 24||

Bhagvadgita adhyay(chapter) 6.24 sansktit shlok(verse) ,

6.24 Shlok(verse) arth.

Dnyaneshwaritil tyach sandarbhatil Ovi jashi ahe tashich sanga

Oviche explanation with different day today daily life examples

Tukaram Gathetil tyach sandarbhatil Ovi jashi ahe tashich sanga

Oviche explanation with different day today daily life examples

vistrut spashtikaran ani adhik udaharane dya

#######

भगवद्गीता अध्याय 6, श्लोक 24

संस्कृत श्लोक:

सङ्कल्पप्रभवान्कामांस्त्यक्त्वा सर्वानशेषत:।

मनसैवेन्द्रियग्रामं विनियम्य समन्तत:॥

---

श्लोकाचा अर्थ:

ज्या कामना संकल्पांमुळे (इच्छा व कल्पनांमुळे) उत्पन्न होतात, त्या सर्व कामना संपूर्णपणे त्याग कराव्यात. तसेच मनाने सर्व इंद्रियांचे सर्व बाजूंनी पूर्णपणे नियंत्रण करावे.

---

ज्ञानेश्वरीतील स्पष्टीकरण:

संत ज्ञानेश्वर या श्लोकाचे स्पष्टीकरण करताना सांगतात की, संकल्प म्हणजे मनात उत्पन्न होणाऱ्या कल्पना आणि इच्छांच्या धाग्यांचे जाळे. त्या कामना मनाला अस्थिर करतात. या कामना सोडून देणे, मनाचे शुद्धीकरण होण्यासाठी आवश्यक आहे.

ओवी (ज्ञानेश्वरी):

"संकल्पाचे बंधन तोडी,

आणि कामनांचे बंधे सुटी।

मग इंद्रिये होवोत तटस्थ,

आणि मन एकरूप आत्मस्थ।"

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर सांगतात की, संकल्पांचे बंधन तोडल्यावरच मन शुद्ध होते. इंद्रियांना नियंत्रित करण्यासाठी मन स्थिर ठेवावे लागते.

---

तुकाराम गाथेतील स्पष्टीकरण:

संत तुकाराम आपल्या गाथेत कामनांचा त्याग करण्याचा आणि भगवंताच्या चरणांशी एकरूप होण्याचा संदेश देतात. त्यांच्या मते, कामना म्हणजे दुःखाचे मूळ. योगाचा मार्ग स्वीकारून या इच्छा सोडणे महत्त्वाचे आहे.

ओवी (तुकाराम गाथा):

"सोड कामना आणि भ्रम,

जोड भगवंताशी मन।

तिथे मिळे शांतीसुख,

सोडी दुःखाचा पाश।"

तुकाराम म्हणतात की, कामना सोडल्यावरच खरे समाधान मिळते. मन जर भगवंताच्या चरणांशी जोडले गेले, तर बाह्य इंद्रियांमुळे होणारी अस्थिरता दूर होते.

---

दैनंदिन जीवनातील उदाहरणे:

1. कामना सोडून स्थिरता:

एक विद्यार्थी चांगले गुण मिळवण्याच्या दबावामुळे चिंतेत असतो. जर त्याने अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करून अपेक्षांचे ओझे दूर केले, तर तो अधिक चांगल्या पद्धतीने अभ्यास करू शकतो.

2. इंद्रियांचे संयम:

एखाद्या व्यक्तीला जंक फूड खाण्याची सवय असेल, तर ती सवय सोडण्यासाठी मनाचा निर्धार आणि इंद्रियांचा संयम आवश्यक आहे.

3. मनाच्या इच्छांवर विजय:

व्यसनाधीन व्यक्ती जर नशेची कामना सोडण्याचा संकल्प करतो, तर तो स्वतःला सुधारू शकतो. यासाठी त्याला मनाची शुद्धी आणि इंद्रियांचे नियंत्रण आवश्यक आहे.

---

व्याख्या आणि स्पष्टीकरण:

1. संकल्पांचा त्याग:

मन सतत कल्पना आणि इच्छांच्या वावटळीत असते. या संकल्पांचा त्याग करून मन शुद्ध होते आणि आत्म्याशी जोडले जाते.

2. इंद्रियांचे संयम:

इंद्रिये हे बाह्य जगाशी जोडले जातात आणि मन अस्थिर करतात. योगाच्या मदतीने इंद्रियांना नियंत्रित करून मन शांत ठेवता येते.

3. शांत आणि स्थिर मन:

जर मन कामनांपासून मुक्त असेल, तर ते अंतर्गत शांतता आणि स्थिरता अनुभवते. ही अवस्था साधनेच्या माध्यमातून प्राप्त होते.

---

प्रयोगशील उदाहरणे:

1. सततच्या आकर्षणांपासून मुक्तता:

सोशल मीडियावरील सततच्या अपडेट्समुळे मन अस्थिर होते. जर आपण त्याचा त्याग केला, तर आपण आत्ममंथनासाठी वेळ देऊ शकतो.

2. आधुनिक जीवनातील संतुलन:

व्यस्त जीवनशैलीमध्ये इच्छांचे ओझे वाढते. त्या कामनांचा त्याग करून आणि योग्य आहार, ध्यान, आणि संयम यांचा उपयोग करून आनंदी जीवन जगता येते.

3. व्यावसायिक जीवन:

एक उद्योजक जर अनावश्यक ताणतणाव टाळून केवळ त्याच्या उद्दिष्टांवर लक्ष केंद्रित करतो, तर त्याला यश मिळण्याची शक्यता जास्त असते.

---

निष्कर्ष:

या श्लोकात श्रीकृष्ण सांगतात की, संकल्पातून निर्माण होणाऱ्या कामना त्यागल्याशिवाय मन शुद्ध होत नाही. संत ज्ञानेश्वर आणि तुकाराम या दोघांनीही कामनांचा त्याग आणि इंद्रियांचे संयमन हाच आत्मिक शांतीचा मार्ग असल्याचे सांगितले आहे. योग ही केवळ साधना नसून ती जीवनातील संतुलन साधण्याचा मार्ग आहे.

#######

#######

Bhagavad Gita Chapter 6, Verse 24

Sanskrit Verse:

सङ्कल्पप्रभवान्कामांस्त्यक्त्वा सर्वानशेषतः।

मनसैवेन्द्रियग्रामं विनियम्य समन्ततः॥

---

Meaning of the Verse:

Renounce all desires born out of mental imaginations entirely. Control all the senses fully with the mind.

---

Explanation from Dnyaneshwari:

Saint Dnyaneshwar elaborates on this verse by emphasizing the need to break free from the web of desires created by the mind. These desires disturb mental peace. Letting go of these desires and disciplining the mind and senses lead to inner purification.

Ovi (Dnyaneshwari):

"Break the chains of desires,

Free yourself from attachments.

Let the senses remain detached,

And the mind stay unified with the soul."

Here, Saint Dnyaneshwar advises that the mind becomes pure only when it abandons the chains of desires. The senses need to be disciplined for the mind to be focused and steady.

---

Explanation from Tukaram's Gatha:

Saint Tukaram, in his verses, emphasizes the importance of abandoning desires and becoming one with the divine. According to him, desires are the root cause of misery, and adopting the path of yoga helps one overcome them.

Ovi (Tukaram Gatha):

"Let go of desires and illusions,

Connect your mind with the divine.

There lies peace and eternal bliss,

Freeing one from all bonds of sorrow."

Tukaram explains that true contentment is achieved by renouncing desires. When the mind is aligned with the divine, the disturbances caused by external senses fade away.

---

Examples from Daily Life:

1. Letting Go of Desires for Stability:

A student anxious about achieving high grades feels restless. If they focus on sincere efforts rather than expectations, they find peace and perform better.

2. Controlling Sensory Cravings:

Someone with a craving for unhealthy food can discipline their mind to resist temptation, leading to improved health and happiness.

3. Overcoming Material Desires:

A person obsessed with acquiring luxury items realizes that true satisfaction lies in simplicity and inner peace, not external possessions.

---

In-Depth Analysis:

1. Renunciation of Desires:

Mental imaginations often give rise to unnecessary desires that disturb inner tranquility. Renouncing these leads to mental clarity.

2. Control Over Senses:

The senses, when left uncontrolled, constantly seek external gratification, causing distractions. Yoga helps discipline these senses, leading to a stable and focused mind.

3. Unified Mind:

When the mind is free from desires and the senses are controlled, it naturally aligns with the higher self, leading to inner purity and peace.

---

Practical Examples:

1. Freedom from Modern Addictions:

Constant scrolling on social media causes mental unrest. By renouncing this habit and controlling one’s mind, time can be utilized for self-improvement and mindfulness.

2. Balancing Life in Today’s World:

In a fast-paced lifestyle, desires often create pressure. Letting go of unnecessary aspirations and focusing on meaningful goals leads to a more content life.

3. In the Workplace:

A businessperson overwhelmed by ambitions may find peace and clarity by focusing on realistic objectives and working calmly toward them.

---

Conclusion:

In this verse, Lord Krishna teaches that true mental peace and purity come from renouncing desires and controlling the senses. Saint Dnyaneshwar and Tukaram both stress that abandoning desires and disciplining the mind and senses is essential for achieving a state of inner calm. Yoga is not just a practice but a way to find balance and harmony in life.